Lời khuyên phát triển trí thông minh cảm xúc cho trẻ

Giáo dục và phát triển cảm xúc giúp trẻ em hình thành năm kĩ năng chính: Nhận thức bản thân, nhận thức xã hội, điều chỉnh cảm xúc, ra quyết định đúng đắn và tạo dựng các mối quan hệ. Năm kĩ năng này có vai trò quan trọng giúp trẻ có thể thành công trong gia đình, nhà trường và xã hội.

Theo các nhà khoa học, có ba giai đoạn cảm xúc chính trong tuổi thơ của trẻ.

Giai đoạn 1 (Từ khi trẻ sinh ra đến 1 tuổi): Ghi nhận cảm xúc

Một số giải thuyết cho rằng, khi sinh ra trẻ chỉ có ba loại cảm xúc: Vui vẻ, giận dữ và sợ hãi. Nhưng một số trường phái khác thì cho rằng, tiếng khóc của trẻ truyền đạt nhiều thông điệp hơn chúng ta nghĩ. Cho dù là xuất phát từ góc độ và quan điểm nào thì, các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng, điều mà trẻ cần nhất trong giai đoạn này chính là cảm giác an toàn và nhu cầu kết nối với những người xung quanh. Vì thế, điều tốt nhất ba mẹ có thể làm cho trẻ lúc nào chính là dành thời gian chăm sóc, ôm ấp và bao bọc trẻ. 

Ngay từ lúc này, theo một cách rất bản năng, trẻ có những hành vi để tự vỗ về, trấn an và xoa dịu bản thân như mút tay. Cha mẹ nên khuyến khích thay vì ngăn cản hành động này của trẻ. Điều đó giúp cho trẻ kết nối tốt hơn với bản thân, với thế giới xung quanh để tạo nền tảng cho sự phát triển xã hội và tình cảm lành mạnh. Bên cạnh đó, hãy luôn nhìn vào mắt trẻ và thể hiện cảm xúc của ba mẹ một cách thật rõ ràng trên gương mặt, bởi đây chính là các bài tập thực hành để trẻ học cách biểu lộ cảm xúc của mình. 

Giai đoạn 2 (Từ 2 đến 3 tuổi): Học cách thể hiện cảm xúc

Đây là giai đoạn trẻ đã có vốn từ vựng phong phú nên trẻ bắt đầu thể hiện cảm xúc bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau. Những cảm xúc của trẻ giai đoạn này có thể biểu hiện phức tạp hơn rồi nhưng chưa rõ ràng là tích cực hay tiêu cực. Lời khuyên cho các bậc cha mẹ trong giai đoạn này là “hãy bình tĩnh”. Hãy hiểu rằng rằng, mọi cảm xúc mà người lớn “dán nhãn” là tiêu cực như những cơn giận dữ, sự sợ hãi hay thái độ mè nheo của trẻ là điều bình thường trong quá trình phát triển của trẻ. Khi cảm xúc của trẻ vượt quá khả năng bộc lộ hay diễn giải, trẻ thường giận dữ vì đó là cách duy nhất mà trẻ biết. Vai trò của ba mẹ là làm gương và hướng dẫn trẻ thể hiện theo cách tích cực hơn.

Khi trẻ giận dữ và cư xử không đúng mực trước những đề nghị của bạn, hãy cư xử với trẻ bằng sự tử tế, rõ ràng, kiên định và đồng cảm. Thay vì quát mắng và truy vấn trẻ tại sao trẻ tức giận, hãy thông báo cho trẻ trước về điều trẻ sắp phải làm, cho trẻ thời gian để thực hiện và thể hiện sự thấu hiểu của ba mẹ với cơn giận của trẻ. 

Hãy cung cấp cho trẻ những từ vựng để trẻ gọi tên cảm xúc. Nếu một trẻ có thể nói: “Con đang tức giận vì bạn ấy lấy đồ chơi của con!” thì bạn nhỏ đó sẽ có khả năng kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Bạn cũng nên khen ngợi con bằng ngôn ngữ tích cực và khích lệ khi con đạt được tiến bộ, từng chút để con xây dựng lòng tự tin và khả năng biểu đạt cảm xúc.

Giai đoạn 3 (Từ 3 đến 5 tuổi): Quản lý cảm xúc

Đây là giai đoạn hầu hết trẻ bắt đầu đi học. Môi trường xã hội độc lập tạo cơ hội cho sự phát triển của trẻ nhưng cũng tạo ra cho trẻ những thách thức. Trẻ có thể gây gổ, xích mích với bạn bè, trẻ không còn dựa dẫm vào bố mẹ mọi lúc, mọi nơi nữa. Các cô giáo đóng vai trò quan trọng giúp trẻ tạo dựng không gian an toàn và đưa ra những hướng dẫn về quản lý cảm xúc.

Ở giai đoạn này, giống như trẻ sơ sinh tự xoa dịu bằng mút tay, trẻ sử dụng những cách hữu hình để đối phó với những cảm xúc vô hình. Vì thế cho trẻ ngồi một chỗ yên tĩnh, hít thở sâu, tô màu đều là cách thức giúp trẻ xoa dịu. Có thể giúp trẻ bằng một mẫu hành vi. Ví dụ: “Cô cảm thấy tức giận vì bị đổ cafe làm bẩn áo. Cô nghĩ mình nên ngồi hít thở sâu. Con có thể ngồi hít thở sâu với cô không?” Những mẫu như thế này giúp trẻ hiểu thời điểm và cách thức áp dụng.

Ba mẹ cũng nên có những kỳ vọng thực tế với trẻ. Nếu ba mẹ mong đợi quá nhiều hoặc quá ít, trẻ sẽ thất vọng và nản lòng hay thậm chí là thiếu động lực. Một số trẻ sẽ liên kết cảm giác xấu hổ và lo lắng với cảm xúc của chúng. Việc xác thực cảm xúc của trẻ là cực kì quan trọng. Để trẻ biết rằng cảm xúc có thể kiểm soát được thì trước tiên hãy làm trẻ hiểu, mọi cảm xúc đều bình thường và cần được trân trọng. Ví dụ, ba mẹ có thể nói: “Điều này rất khó chịu. Nếu là mẹ, mẹ cũng thất vọng.” Từ đó cho trẻ thấy, cảm giác thất vọng không có gì là xấu.

Đó chính là những cách người lớn chúng ta giúp trẻ kiểm soát và quản lý cảm xúc. 

Ở Smiling Chestnut Kindergarten, giáo viên luôn ý thức và có kỹ năng giúp trẻ điều chỉnh cảm xúc. Mỗi khi trẻ khóc quấy hay giận dữ, quy trình hỗ trợ trẻ sẽ đi từ việc thể hiện sự đồng cảm với cảm xúc của trẻ, giúp trẻ gọi đúng tên cảm xúc mà mình đang trải qua, gợi ý để trẻ tìm hoạt động thay thế hoặc hoạt động khiến trẻ cảm thấy thư giãn, dễ chịu hơn.

Trong các hoạt động phát triển ngôn ngữ và giao tiếp, trẻ được chú trọng phát triển vốn từ miêu tả về cảm xúc của bản thân, đặc biệt là thông qua hoạt động kể chuyện và đọc sách với những cuốn sách hay về chủ đề này như “Tạm biệt cơn giận”, “Giận dữ có gì xấu?”… 

Giáo viên luôn là tấm gương, làm mẫu các hành vi để biểu đạt và quản lý cảm xúc cho trẻ. Giáo viên Smiling Chestnut Kindergarten sẽ không nói: “Sao con lại khóc nhè? Khóc nhè là xấu lắm!”, thay vào đó, cô sẽ cùng trẻ nhận thức về điều trẻ đang trải qua bằng những câu hỏi như: “Con buồn phải không? Con nhớ mẹ nên con khóc à? Con có muốn cô ôm một chút không?”…

Những điều nhỏ bé như vậy sẽ giúp các em trở thành những em bé hạnh phúc.